Kıymetli evrak, ticari hayatta nakit paranın yerine geçen veya kredi vasıtası olarak kullanılan, devri özel usullere bağlanmış ve içerdiği hak senetten ayrı olarak ileri sürülemeyen belgeleri ifade eder. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 645. maddesi kıymetli evrakı; “öyle senetlerdir ki, bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez” şeklinde tanımlar. Bu tanım, senet ile içerdiği hak arasındaki ayrılmaz bağı vurgular.

Kıymetli Evrakın Genel Özellikleri ve Hukuki Niteliği

Kıymetli evrakın en belirgin özelliği, hakkın senede bağlı olmasıdır. Bu durum, senedin kaybı halinde hakkın da kullanılamayacağı anlamına gelir. Ancak kanun koyucu, zayi olma durumunda iptal davaları gibi koruyucu mekanizmalar öngörmüştür. Ticaret hukukunda kambiyo senetleri olarak adlandırılan poliçe, bono ve çek; kıymetli evrakın en gelişmiş ve en sık kullanılan türleridir.

Soyutluk (Mücerretlik) İlkesi

Kambiyo senetleri, temelindeki borç ilişkisinden bağımsızdır. Örneğin, bir mal satımı nedeniyle düzenlenen bono, o malın ayıplı çıkması durumunda dahi (iyiniyetli üçüncü kişilere karşı) geçerliliğini korur. Borçlu, senedi elinde bulunduran iyiniyetli hamile karşı şahsi defilerini ileri süremez. Bu ilke, ticari piyasalarda güveni ve dolaşım hızını artırır.

Şekil Şartlarına Sıkı Bağlılık

Kanun, her bir kambiyo senedi türü için belirli zorunlu unsurlar öngörür. Bu unsurlardan birinin eksikliği, senedin “kambiyo senedi” niteliğini yitirmesine yol açar. Marmaris Koçak Hukuk Bürosu olarak, senet düzenlerken bu şekil şartlarına azami dikkat gösterilmesini tavsiye ediyoruz. Eksik bir unsur, senedi adi bir borç ikrarına dönüştürebilir ve alacaklının icra hukukundaki avantajlarını elinden alabilir.

Poliçe: Üçlü İlişkinin Hukuki Zemini

Poliçe, günümüz iç ticaretinde bono ve çek kadar yaygın kullanılmasa da özellikle uluslararası ticarette ve karmaşık borç ilişkilerinde önemini korur. Poliçe, bir kimsenin (keşideci), başka bir kimseye (muhatap), üçüncü bir kişiye (lehtar) belirli bir tutarı ödeme emrini içeren bir kambiyo senedidir.

Poliçenin Zorunlu Unsurları (TTK m. 671)

Türk Ticaret Kanunu uyarınca bir belgenin poliçe sayılabilmesi için şu unsurları taşıması şarttır:

• Senet metninde “Poliçe” kelimesinin bulunması.

• Belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız bir havale (ödeme emri).

• Ödeyecek olan kişinin (muhatabın) adı.

• Vade (Vade yazılmamışsa poliçe görüldüğünde ödenecek sayılır).

• Ödeme yeri.

• Kime veya kimin emrine ödenecekse o kişinin (lehtarın) adı.

• Düzenlenme tarihi ve yeri.

• Düzenleyenin (keşidecinin) imzası.

Poliçede Kabul İşlemi

Poliçede muhatap, senedi imzalayana kadar borçlu sıfatını kazanmaz. Keşideci, muhataba bir ödeme emri gönderir ancak muhatabın bu emri kabul etmesi gerekir. Muhatap, poliçenin ön yüzüne “kabul edilmiştir” yazıp imzaladığında asıl borçlu haline gelir. Kabul edilmeyen bir poliçede muhataba karşı icra takibi başlatılamaz; bu durumda sorumluluk keşideciye döner.

Sık Sorulan Sorular: Poliçe Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Poliçe ile Bono Arasındaki En Temel Fark Nedir?

Poliçe üçlü bir ilişki (keşideci-muhatap-lehtar) üzerine kuruluyken, bono ikili bir ilişki (düzenleyen-lehtar) içerir. Poliçede bir “ödeme emri” varken, bonoda bir “ödeme vaadi” mevcuttur.

Muhatap Poliçeyi Kabul Etmezse Ne Olur?

Hamil, kabul etmeme protestosu çekerek keşideciye ve varsa cirantalara (müracaat borçlularına) başvurma hakkını kazanır.

Bono (Emre Muharrer Senet): En Yaygın Kredi Aracı

Bono, halk arasında “senet” olarak bilinen ve bir kimsenin, diğer bir kimseye belirli bir parayı ödemeyi vaat ettiği kıymetli evraktır. Ticari hayatta bir kredi aracı olarak işlev görür. Alıcı, malı teslim alırken nakit ödeme yapmak yerine ileri tarihli bir bono düzenleyerek satıcıya verir.

Bononun Zorunlu Unsurları (TTK m. 776)

Geçerli bir bonoda şu unsurlar yer almalıdır:

• Senet metninde “Bono” veya “Emre Muharrer Senet” ibaresi.

• Kaydı ve şarta bağlı olmayan belirli bir bedeli ödeme vaadi.

• Vade (Eksikliği halinde görüldüğünde ödenecek sayılır).

• Ödeme yeri.

• Kime veya kimin emrine ödenecekse o kişinin adı.

• Düzenlenme tarihi ve yeri.

• Düzenleyenin imzası.

Bonoda İmzaların Bağımsızlığı ve Müteselsil Sorumluluk

Bonoyu imzalayan herkes, hamile karşı müteselsilen sorumludur. Senedi ciro yoluyla devreden kişiler (cirantalar), senedin ödenmemesi durumunda hamile karşı sorumlu olurlar. Hamil, borçlulardan herhangi birine, birkaçına veya tamamına karşı takip başlatabilir. Marmaris Koçak Hukuk Bürosu olarak vurgulamak isteriz ki, bononun arka yüzüne atılan her imza, kişinin bu zincirleme sorumluluğa dahil olması sonucunu doğurur.

Bonoda Vade Türleri

Kanun bonolarda dört çeşit vadeye izin verir:

1. Belirli bir günde ödeme.

2. Düzenlenme gününden belirli bir süre sonra ödeme.

3. Görüldüğünde ödeme.

4. Görüldüğünden belirli bir süre sonra ödeme.

“Görüldüğünde ödeme” vadesine sahip bonolar, ibraz edildikleri anda muaccel hale gelirler. Bu tür bonoların düzenleme tarihinden itibaren bir yıl içinde ödenmesi için ibraz edilmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular: Bono ve Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

Boş senede (açığa imza) imza atmak riskli midir?

Evet, son derece risklidir. Türk hukukunda “açığa atılan imza” geçerlidir. Senet sonradan aradaki anlaşmaya aykırı doldurulsa bile, borçlu bu durumu ancak yazılı delille kanıtlamak zorundadır.

Senette tahrifat yapılırsa ne olur?

Senet metni değiştirilirse, değişiklikten sonra imza atanlar yeni metne göre, önce imza atanlar ise eski metne göre sorumlu kalmaya devam ederler.

Çek: Nakit Paranın Modern Alternatifi

Çek, bir ödeme aracıdır. Poliçe ve bonodan en büyük farkı, hukukumuzda bir kredi aracı olarak değil, nakit paranın yerine geçen bir belge olarak tasarlanmış olmasıdır. Çek, bir banka (muhatap) üzerine düzenlenir ve bankadaki mevcut paranın lehtara ödenmesini sağlar.

Çekin Şekil Şartları (TTK m. 780 ve 5941 Sayılı Çek Kanunu)

Bir çekin hukuken geçerli sayılması için şu bilgileri içermesi şarttır:

• Metinde “Çek” kelimesi.

• Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale.

• Ödeyecek olanın (muhatabın) ticaret unvanı (Türkiye’de muhatap mutlaka bir banka olmalıdır).

• Ödeme yeri.

• Düzenlenme tarihi ve yeri.

• Düzenleyenin imzası.

• Bankaca verilen seri numarası ve karekod.

Çekte İbraz Süreleri

Çek görüldüğünde ödenir. Çek üzerine ileri bir tarih yazılsa bile (post-dated çek), kural olarak ibraz edildiğinde ödenmesi gerekir. Ancak Türkiye’deki uygulamada ve geçici kanuni düzenlemelerde, çekin üzerinde yazılı tarihten önce bankaya ibrazı genellikle kısıtlanmıştır. Kanuni ibraz süreleri şöyledir:

• Düzenleme yeri ile ödeme yeri aynı şehirdeyse: 10 gün.

• Düzenleme yeri ile ödeme yeri farklı şehirlerdeyse: 1 protesto süresi (1 ay).

• Düzenleme yeri ve ödeme yeri farklı kıtalarda ise: 3 ay.

Karşılıksız Çek ve Cezai Yaptırımlar

Çekin en güçlü yanı, 5941 sayılı Çek Kanunu ile öngörülen yaptırımlardır. Bonoda borcun ödenmemesi sadece icra hukukunu (haciz) ilgilendirirken, çekin karşılıksız çıkması durumunda adli para cezası ve akabinde hapis cezası gündeme gelebilir.

• Şikayet Süresi: Çek hamili, “karşılıksızdır” işleminin yapıldığı tarihten itibaren 3 ay içinde şikayette bulunmalıdır.

• Hak Düşürücü Süre: Her halükarda çekin keşide tarihinden itibaren 1 yıl içinde şikayet hakkı kullanılmalıdır.

Marmaris Koçak Hukuk Bürosu, karşılıksız çek süreçlerinde alacaklıların haklarını korumak adına İcra Ceza Mahkemeleri nezdinde aktif takip yapmaktadır.

Sık Sorulan Sorular: Çek Hukuku

Hamiline yazılı çek nasıl düzenlenir?

Çek metninde lehtar kısmı boş bırakılırsa veya açıkça “hamiline” ibaresi yazılırsa çek hamiline yazılı hale gelir. Bu durumda çek, sadece zilyetliğin devriyle (elden ele) devredilebilir.

Bankanın ödemekle yükümlü olduğu asgari tutar nedir?

Çek karşılıksız çıksa bile banka, her bir çek yaprağı için kanunen belirlenen (ve her yıl güncellenen) asgari bir tutarı hamile ödemekle yükümlüdür.

Poliçe, Bono ve Çek Arasındaki Temel Farklar

Ticari ilişkilerinizde hangi evrakı kullanacağınızı belirlerken bu farkları bilmeniz stratejik önem taşır.

Kredi vs. Ödeme Aracı

Poliçe ve bono, vadeli işlem yapmaya olanak tanıdığı için birer kredi aracıdır. Satıcı, alıcıya süre tanımış olur. Çek ise teorik olarak nakit para gibidir. Bankada karşılığı olan paranın transferini sağlar.

İcra Takip Usulü

Her üç belge de “Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu” ile takibe konu edilebilir. Bu yol, genel haciz yoluna göre çok daha hızlıdır. Borçlunun ödeme emrine itiraz süresi 5 gün, borcu ödeme süresi ise 10 gündür. İtiraz takibi kendiliğinden durdurmaz, bu da alacaklıya büyük bir sürat kazandırır.

Kıymetli Evrakta Ciro ve Devir Süreçleri

Kambiyo senetleri “kanunen emre yazılı” senetlerdir. Bu, senetlerin ciro ve teslim yoluyla kolayca devredilebileceği anlamına gelir.

Ciro Türleri

1. Tam Ciro: Ciranta, senedin arka yüzüne devralan kişinin adını yazar ve imzalar. (Örn: “Sayın Ahmet Yılmaz’a ödeyiniz. İmza”)

2. Beyaz Ciro: Ciranta, isim belirtmeden sadece imza atar. Bu durumda senedi elinde bulunduran kişi hak sahibi sayılır.

3. Tahsil Cirosu: “Bedeli tahsil içindir” ibaresiyle yapılır. Senedin mülkiyetini devretmez, sadece temsil yetkisi verir.

4. Rehin Cirosu: “Bedeli rehindir” ibaresiyle senedin teminat olarak verildiğini gösterir.

Aval (Kambiyo Garantisi)

Aval, bir kişinin (avalist) kambiyo senedinden doğan borcun tamamını veya bir kısmını garanti altına almasıdır. Aval şerhi senedin ön yüzüne atılan bir imza ile kurulur. Aval veren kişi, kimin için aval vermişse onunla aynı şekilde sorumlu olur.

Kıymetli Evrakın Zayi Olması ve İptal Davası

Senedin çalınması, yanması veya kaybolması durumunda hak sahibi, Türk Ticaret Kanunu m. 651 uyarınca mahkemeden senedin iptalini isteyebilir.

İptal Davası Süreci

• Yetkili mahkeme, ödeme yerindeki Asliye Ticaret Mahkemesidir.

• Mahkeme, senedi elinde bulunduranlara ilan yoluyla çağrı yapar.

• Belirli bir süre içinde (genellikle 3 ay ile 1 yıl arası) senet ibraz edilmezse iptaline karar verilir.

• İptal kararı alan kişi, senedin aslı elinde olmasa bile borçludan ödeme talep edebilir veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilir.

Marmaris Koçak Hukuk Bürosu, kıymetli evrakın zayi olması durumunda hak kaybı yaşanmaması için ivedilikle “ödeme yasağı” kararı alınması konusunda uzman kadrosuyla hizmet vermektedir.

Zamanaşımı Süreleri

Kambiyo senetlerinde hak arama süreleri sınırlıdır. Bu sürelerin geçirilmesi, senedin kambiyo vasfını yitirmesine ve alacağın tahsilinin zorlaşmasına neden olur.

• Poliçe ve Bonoda: Hamile karşı asıl borçluya (kabul eden muhatap veya bono düzenleyeni) yönelik takiplerde zamanaşımı vadeden itibaren 3 yıldır.

• Cirantalara Karşı: Hamile karşı cirantalara ve keşideciye yapılacak müracaat takiplerinde zamanaşımı süresi 1 yıldır.

• Çekte: İbraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl içinde dava ve takip yollarına başvurulmalıdır.

Marmaris Koçak Hukuk Bürosu ile Güvenli Ticaret

Kıymetli evrak hukuku, şekil şartlarının ve sürelerin hayati önem taşıdığı teknik bir alandır. Bir imzanın yeri, bir tarihin eksikliği veya bir günlük gecikme, büyük meblağlı alacakların tahsil edilememesine yol açabilir. Avukat Mehmet Altan Koçak tarafından temelleri atılan büromuz, Marmaris merkezli olup tüm Türkiye’de ticaret hukuku uyuşmazlıklarını titizlikle yönetmektedir.

Ticari alacaklarınızın tahsili, senetlerin hukuka uygun düzenlenmesi veya karşılıksız çek davalarınızda profesyonel hukuki destek almak, hak kayıplarını önlemenin en emin yoludur.

DETAYLI BİLGİ İÇİN LÜTFEN İLETİŞİME GEÇİNİZ